بنوش می که سبک‌روحی و لطیف مدام

«تو را که هر چه مراد است در جهان داری» سرآغاز غزل ۴۴۵ دیوان حافظ است؛ غزلی که ردیفش «داری» است و هر بیت بر همین «داشتن» فرود می‌آید. مخاطبْ همه‌چیز را دارد؛ آنچه برای شاعر می‌ماند، بخشیدنِ واپسین داشته‌های بنده است: «بخواه جان و دل از بنده و روان بستان». در دولایگی آشنای غزل، معشوق و معبود در یک خطاب می‌نشینند و تملکِ مطلق، هم مدیح است و هم الهیات. در این نشست شش بیت از ده بیت غزل خوانده می‌شود — بخششِ آغازین، بیتِ می، خواهشِ پس از عتاب، دمِ وصل و گلِ پایانی — و قلاب ترانه بر «بنوش می که سبک‌روحی و لطیف مدام» ساخته شده است: می همچون سبکیِ جان و لطافتِ مدام، به‌ویژه در آن دم که سر گران است.

صدای انگلیسی از «دن ژوان» پاسخ می‌دهد؛ سرود دوازدهم (۱۸۲۳)، آنجا که حماسهٔ طنزآمیز بایرون میان «ابله و فرزانه» می‌ایستد تا جهان را حسابرسی کند. اینجا بند ۳ خوانده می‌شود («ای زر! چرا ممسکان را بدبخت می‌خوانیم؟ لذت ایشان هرگز رنگ نمی‌بازد»)، بند ۵ — همان جمله‌ای که مطلع حافظ به‌تأکید می‌گوید، این‌بار به پرسش برگردانده: «ترازوی جهان به دست کیست؟» — و بایرون پاسخ را نه با معشوق، که با فهرست بانکداران می‌دهد: روچیلد، برینگ و «لافیتِ به‌راستی گشاده‌دست… خداوندگاران راستین اروپا. هر وامی نه بازیِ سفته‌بازان، که نشاندن ملتی است یا برانداختن تختی». بند ۴ ضدِ گزین‌گویهٔ حافظ را می‌آورد — «عشق و شهوت آدمی را بیمار می‌کند و شراب، بیمارکننده‌تر» — و بند ۱۴ تز سرود را: «اگر عشق حکم نراند، نقد می‌راند و تنها نقد: نقد بر باغ حکم می‌راند و همان را از بُن می‌اندازد». اوتاوا ریمای بایرون هفت مصراع اوج می‌گیرد و با بیتِ پایانی همه را وامی‌چیند؛ خودِ قالبْ لطیفه است.

دو شعر واژگانی مشترک دارند — می، دل، جان، جهان، گل — و بر سرِ هیچ‌کدام هم‌داستان نیستند؛ و درست همین، آن دو را رو در روی هم آوازپذیر می‌کند. می: نزد حافظ ریاضتِ سبکی است تا مرز عرفان؛ نزد بایرون تشدیدِ اشتهایی از پیش آلوده، در حد یک لطیفه و یک خماری. دل: بی‌قیمت بخشیده می‌شود، چون دلِ بنده از جنس چیزهای قیمت‌دار نیست — در برابر سرودی که دل و ازدواج و آبرو را به نرخ بازار سیاهه می‌کند. جان: خرج می‌شود چون خرج‌کردنش عینِ مقصود است — در برابر صورت‌برداریِ مردی سی‌وپنج‌ساله از دارایی‌ای رو به استهلاک. و جهان: یکسره از آنِ آن‌که «دوست» و «شاه» خطاب می‌شود — در برابر ترازویی که به دست بانکداران است. کارِ کانونی قطعه همین است که مخاطبِ غزل و پاسخِ بایرون را در یک جایگاه نحوی بنشاند و داوری را به شنونده بسپارد: آیا نیایش از حسابرسی جان به در می‌برد؟

تنظیم، تلفیق سول-بلوز ایرانی است در ۴/۴ صاف با تمپوی ۹۰ و شانزدهم‌های سوئینگ — و آگاهانه نه یک بلوزِ کشدارِ ۱۲/۸. حافظ بر شکل خمیدهٔ ۳+۳+۲ می‌راند که نفس می‌کشد و هرگز صاف فرود نمی‌آید؛ بایرون همان تمپو را صاف‌شده در واکینگ‌سوئینگی می‌گیرد که چهار به چهار می‌شمارد — صدای یک حسابدار. در پل، هر دو ریتم هم‌زمان نواخته می‌شوند و سپس خطِ شمارنده کنار می‌رود. زمینهٔ مقامی دستگاه شور است که سومِ کرنش تقریباً همان‌جایی می‌نشیند که نتِ بلوز؛ پس سه‌تار و گیتار اسلاید به یک نت خم می‌شوند و بر سرِ معنایش اختلاف دارند؛ پیانو و سنتور، هر دو زهی-کوبه‌ای، گروه را بی‌درز دست‌به‌دست می‌کنند. تنور مرد فارسی را با لحن سادهٔ امروزی تهرانی می‌خواند؛ کنترآلتوی زن بایرون را خشک و عقب‌تر از ضرب، چون کسی که سیاههٔ قیمت می‌خواند. حرف آخر با حافظ است که گل را از باغ به دامن می‌برد: «چه غم ز ناله و فریاد باغبان داری؟»